AS

Tijdens het schrijven luister ik graag naar het album One-Trick Pony van Paul Simon (dat heb ik gemeen met Michel Houellebecq). Ik ben Feyenoordsupporter. ’s Nachts droom ik van een man die in een kelder achter mij staat met zijn broek afgestroopt tot op zijn enkels. Er zijn kortom wel een paar dingetjes misgegaan in mijn jeugd. Ik ben geboren en opgegroeid in de Rembrandtstraat in de Schilderswijk in Den Haag. Mijn vader was een op medische gronden afgekeurde groenteboer die met behoud van uitkering een illegaal denksportcafé (dammen en klaverjassen) uitbaatte in de voormalige groentewinkel. Kon ik niet slapen, dan kreeg ik van mijn moeder een literfles cola mee zodat ik die in bed fijn leeg kon drinken. Nadat mijn vader was gestorven, meldde zich op de dag van de begrafenis al óp de begraafplaats een man bij me die zei dat hij vierduizend euro van mijn vader kreeg. Nu ontving hij die graag van mij, deelde hij me mee. Hoe gingen we dit zo snel mogelijk oplossen?

Er kwamen die dag nog enkele schuldeisers naar me toe. Ik herkende ze aan de tatoeages, de schakelarmbanden en de bakkebaarden. Mijn vader bleek geen begrafenisverzekering te hebben afgesloten; die kosten kwamen erbij. Mijn erfenis bestond al met al uit een negatief bedrag van enkele tienduizenden euro’s. We hebben het hier vanzelfsprekend over zwart geld – het was niet de bedoeling dat we er met z’n allen op de een of andere manier legaal uit zouden komen. Of dat ik zou betwijfelen dat mijn vader die bedragen inderdaad schuldig was aan deze lui. Er meldden zich ook mannen die het voor mijn vader en mij opnamen en die wel iets konden regelen voor me. Ze zeiden dat we ook andere wegen konden bewandelen dan gewoon maar te betalen. Die vroegen veel minder geld aan mij. Ze waren goedkoper. Moet ik nog iets vertellen over mijn jeugd?

Inmiddels is de begrafenis van mijn vader een paar jaren geleden en ik vertel over de dag dat ik een wc in een keurig restaurant in Amsterdam-Oost verliet. Ik dacht eraan hoe vervelend ik mannen als Jan Terlouw, Adriaan van Dis en uitgever Joost Nijsen vond. En nog steeds vind, moet ik zeggen. Dat heb ik aan mijn jeugd te danken: ik kan niet tegen achterbaks gedrag. Authenticiteit wordt op prijs gesteld. De genoemde ‘heren’ zijn drie mannen die het enorm achter hun ellebogen hebben. Ze zeggen dit, maar ze doen dat. En iedereen trapt erin. Ik stond een keer met Joost Nijsen te praten met een jonge vrouw. Ze was een van de organisatoren van een literaire bijeenkomst waar zowel Joost Nijsen als ik een praatje moest houden. We hadden het met de vrouw over hoelang we iets moesten zeggen en wie er na wie sprak; dat soort zaken. De vrouw liep na ons gesprek weg, tevreden dat ze alles had geregeld. Joost wendde zich tot mij en zei: ‘Kleine tietjes, maar geile tietjes.’ Dat niveau. Zelfs de mannen uit mijn jeugd zeiden dat soort dingen niet, waren niet zo schijnheilig. Die knepen de kat wel, maar niet in het donker. Die schoten die dieren voor iedereen zichtbaar dood als ze daar zin in hadden. Het is mijn woord tegen Joost, maar er zullen wel meer mensen zijn die dergelijke ervaringen met hem hebben.

Maar het geval Joost staat niet op zichzelf. De hele Nederlandse literatuur is vergeven van deze verderfelijke mentaliteit. Jan Terlouw die Griet Op de Beeck tijdens een etentje schalks op schoot trekt. Griet die aan het kirren slaat. Jan Terlouw die parkeerwachters schoffeert. Met die dure auto van hem. Ik was die parkeerwachter. Of dat dacht hij. Toen bleek dat ik net als hij te gast was in de radiostudio die boven de parkeergarage zat, begon hij met me te slijmen. Adriaan van Dis die mensen te lijf gaat omdat ze die boeken van hem niet goed vinden. Adriaan van Dis die een literaire prijs wint. En nóg een literaire prijs. En nog één. Waarom? Zijn de echte schrijvers op? Of mogen die niet meedoen? Mag je tegenwoordig alleen meedoen als je bekend bent van de tv?

Ik was gevraagd om in een literaire jury plaats te nemen, vandaar dat ik me in dat restaurant bevond. En misschien dat ik daarom aan Terlouw, Van Dis en Nijsen dacht. Ik vroeg me af wat deze mensen met literatuur te maken hadden. Je kwam ze tegen op het Boekenbal, er werd hun gezag toegekend, ze werden opgevoerd als mensen die veel deden voor de leesbevordering van ándere mensen. Ze brachten arme debielen aan het lezen, mensen uit achterstandswijken, mensen zoals ik vroeger. Ze werkten samen met de CPNB. Dat was een stichting die ook mensen aan het lezen bracht. Niet met moeilijke boeken, maar met toegankelijke boeken. Maar die toegankelijke boeken waren evenzogoed voortreffelijk, hield de CPNB ons voor. Murat Isik en Jan Siebelink, dat waren ook schrijvers, zo deelde de CPNB mee in persberichten. Echt wel! Iedereen begreep hun boeken. Die gingen over opgroeien in de Bijlmer of in een christelijk gezin. Waarom was ik ooit gaan lezen? En nu ik las, waarom moest ik dan opeens Murat Isik gaan lezen? Dat was een mislukte Charles Dickens. Dickens las ik al op mijn twaalfde. Ik kon beter Dickens blijven lezen. Waarom moest iemand die troep van Isik lezen? Of wie had je allemaal nog meer? Tommy Wieringa. Pieter Waterdrinker.

Ik liep naar mijn mede-juryleden toe. Die hadden het over Arnon Grunberg. Of beter gezegd, ik hoorde ze de hele tijd ‘Arnon’ zeggen. ‘Arnon’ dit en ‘Arnon’ dat. Stuk voor stuk kenden ze Arnon persoonlijk. Arnon stuurde mailtjes naar hen; Arnon hield van hen. Arnon deed niet eens mee aan deze prijs! Het was een prijs die zou worden toegekend aan de beste amateurverhalenschrijver van Amsterdam-Oost. Maar ik had de indruk dat mijn mede-juryleden het oneerlijk vonden dat de prijs niet naar Arnon kon gaan. De Nederlandse literatuur en alles wat ermee te maken heeft, is een compleet gekkenhuis. Ik ben blij dat ik er in Propria Cures verslag van heb mogen doen.

AS

En opeens vroeg ik me af waarom ik eigenlijk was gaan lezen, alles eraan stond me plotseling tegen. Het had in mijn geval ook niet gehoeven, ik groeide op in een gezin waar het boek in het algemeen en het literaire boek in het bijzonder zeer laag stond aangeschreven. Het werd aangemoedigd om níét te lezen. Het enige boek dat weleens werd opengeslagen was de bijbel, een van de slechtst geschreven boeken die ik ken.

Ik was de enige in mijn omgeving die op een kwade dag écht aan het lezen sloeg. Waarom? Voor mij was lezen niet een manier om mijn leven te verrijken, of om me beter te kunnen inleven in anderen, of om dingen te weten te komen, of om een beter taalgevoel te ontwikkelen, daar had ik nog allemaal niet van gehoord, die onzin zouden ze me later proberen wijs te maken, nee, aan mijn lezen lag geen enkele positieve beweegreden ten grondslag: het was een vorm van escapisme, een ordinair vluchten uit het leven dat me dreigde te overspoelen. De oliedomme zomergast Pieter Waterdrinker schijnt in dat oliedomme programma Zomergasten te hebben gezegd dat tussen de kaften van een boek het volledige bestaan zit, rare beeldspraak, maar dat is wat er precies níét zit. Tussen de kaften van een boek wordt áls er al iets gebeurt het volledige bestaan doodgedrukt (of een mug). Dat was precies wat me zo in boeken aansprak. De volledige zinloosheid ervan. Het negatieve. De duisternis. Welcome to the dark side.

Na het lezen van een paar boeken was ik volkomen vervreemd van de mensen – mijn vader, mijn moeder, mijn zussen, mijn ooms en tantes – die me omringden. Ik begreep hen niet meer en zij begrepen mij niet meer. Zíj stonden volop in het leven; ik bewoog me er zo’n beetje naast. Zij déden de hele dag gewoon wat ze moesten doen, ik dacht de hele tijd bij alles wat ik deed na. En niet bepaald op een opbouwende manier. Het lezen van romans zorgt ervoor dat je een volkomen paranoïde wereldbeeld ontwikkelt. In literaire fictie staat iedereen elkaar de hele dag naar het leven, zijn complotten de norm, graaft elk personage eindeloos in zijn of haar verleden totdat niets meer daarover vaststaat behalve dat men in zijn of haar jeugd misbruikt blijkt te zijn én in literaire fictie heeft letterlijk elk personage een geestelijke afwijking, een complex, een klap van de molen en dientengevolge een visie op de wereld die niets met de werkelijkheid te maken heeft.

Over literaire fictie wordt gezegd dat ze je ogen opent, maar ze sluit die juist. Literatuur is slecht voor je. Een boek is geen vitaminepil, zoals leesbevorderingsfanaten je proberen wijs te maken, een pil die goed voor je zou zijn, iets gezonds, iets waar je een beter mens van wordt. Dat is lezen dus niet. Het is gif dat in hoog tempo je zenuwstelsel aantast, wegvreet en vernietigt. Je bevindt je binnen de kortste keren nadat je bent gaan lezen in de diepste ellende. Vanaf het moment dat je begint met het lezen van literaire fictie, sta je er alleen voor. Ja, je hebt je ‘papieren vriendjes’, de personages, maar aan die lui heb je niets, ze bestaan niet, bovendien zijn ze allemaal gek.

Het lijkt er misschien op dat je zodra je een roman of verhalenbundel openslaat toetreedt tot een heerlijke gemeenschap van lezers, en in zekere zin is dat ook zo, er bestáát een gemeenschap van lezers, maar al snel ontdek je dat die gemeenschap niet zo heerlijk is, maar uitsluitend uit idioten bestaat. Het schijnt moeilijk te zijn voor lezers om niet een soort religieus gedrag te vertonen. Zíj lezen en ze willen ook dat anderen lezen. Ze hebben een missie, ze verrichten zendingswerk. En als je al een lezer bént, dan willen ze dat je hetzelfde leest als zij lezen. Ze raden je boeken aan, ze dringen je boeken op, ze proberen je boeken in je handen te proppen. Het zijn altijd slechte boeken, zeker als het een boekhandelaar is die je adviseert. Luister nooit naar je plaatselijke boekhandelaar, lees die domme kaartjes met aanbevelingen niet die ze op boeken leggen, negeer hun top tienen, kom liever helemaal niet in een boekhandel zolang daar nog levend personeel rondloopt. Nog nooit heeft iemand me een boekentip gegeven waar ik wat aan had. Ze staan voor je neus en zeggen dat je De acht bergen van Paolo Cognetti moet lezen of De heilige Rita van Tommy Wieringa. Openingszin: ‘Paul Krüzen spuwde in zijn handen, greep de steel vast en hief de bijl boven zijn hoofd.’ Het ene boek is nog verschrikkelijker dan het andere. Het lezen van een roman is als naast Paul Krüzen staan die een bijl boven zijn hoofd heft. Tweede zin: ‘De stronk op het hakblok spleet maar barstte niet uit elkaar.’ En dat alleen maar door het heffen van de bijl! Literatuur in Nederland, dat zijn Pieter Waterdrinker en Tommy Wieringa. Wil je over de grens lezen, dan krijg je Italiaanse kitsch aangesmeerd.

Geld verdienen, aantrekkelijk, gezond en populair zijn, een gelukkig en liefdevol gezinsleven hebben – ik heb het allemaal opgegeven voor lezen. In Nederland is er zelfs een stichting die lezen propageert: de CPNB. In een van haar uitingen schrijft deze stichting dat lezen ‘immers’ (let op dat immers) leidt ‘tot meer begrip voor de ander en daarmee tot een hechtere samenleving’. Hoe onwaar is dat! In The Solitary Vice (een boek tegen lezen) merkt Mikita Brottman op: ‘Hitler was a great reader, after all, and so was the Unabomber.’ Mijn advies: denk goed na alvorens je lid wordt van een leesclubje. Je begeeft je al snel tussen onfrisse types. De lezer draagt door zijn asociale gedrag per definitie een ongewenst steentje bij aan de ondergang van de wereld. Lezen haalt de innerlijke Hitler in je naar boven. Volgende keer schrijf ik iets over mijn favoriete boeken.

AS

Liever schrijven dan lezen? Doe mee aan de KOLOMKOMPETITIE.

Het roer moet om, zoveel is wel duidelijk. Ik heb een leeftijd bereikt waarop je je op een bepaalde manier moet zien te verhouden tot de dood. Je kunt de dood ontkennen, je kunt de dood accepteren, je kunt er kapot van zijn, en je kunt er je voordeel mee proberen te doen.

Hoe gaan andere schrijvers van mijn leeftijd om met het grote sterven? Inmiddels zijn er al heel wat collega’s tussenuit gepiept, maar die interesseren me nu niet: de overlevenden zijn belangrijker. Dat vinden ze zelf meestal ook. En dus kiezen ze vrijwel onveranderlijk voor de laatste optie: de ander gaat dood en die gebeurtenis grijpen ze aan om zelf eens flink een nummertje te gaan staan shinen, zodat ze de verkoopcijfers van hun eigen boeken kunnen opstuwen.

Bij de begrafenis van de dichter Menno Wigman was een van de sprekers de bekende kitschschrijver Tommy Wieringa (‘de Konsalik van de Lage Landen’). Meteen aan het begin van zijn toespraak – Tommy heeft een stem die je algauw het woord toespraak te binnen doet schieten als je probeert te bedenken waar je nu eigenlijk naar zit te luisteren, dat heeft hij gemeen met grote wereldleiders uit het verleden – maakte Tommy duidelijk dat we hier niet waren om afscheid te nemen van Menno, maar dat we met zijn allen naar begraafplaats Zorgvlied waren gekomen om naar Tommy te luisteren.

Het is niet mijn gewoonte om begrafenissprekers te recenseren, maar als er zo duidelijk sprake is van een optreden kan dat wel, vind ik. Tommy krijgt voor zijn act vijf sterren. Wat hij zei was op zijn eigen manier zo volkomen aangrijpend, en dat was al het geval nog vóórdat hij in feite iets had gezegd. De visuele performance mocht er van het begin af aan zijn. We zagen een goed gesoigneerde man van middelbare leeftijd die rechtop probeerde te staan maar die tegelijkertijd gebukt ging onder een groot leed, een diep verdriet, een niet te dragen verlies. Opeens haalde hij ergens van tussen en uit zijn indrukwekkende kleding een leesbril tevoorschijn. Het vel papier dat plotseling voor hem lag streek hij nog eens lekker recht. Vervolgens keek hij de zaal in naar al die mensen, zíjn publiek, een enorme menigte die zich tot ver buiten de aula uitstrekte en die aangaf hoe populair Tommy inmiddels was geworden. Tommy schraapte zijn keel en stak van wal.

Het was verbluffend. Tommy had het over een vliegreis die hij maakte, een smartphone die overging (mag dat in een vliegtuig, vroeg ik me af, maar ik geef meteen toe dat ik nooit in zo’n ding zit), en hoe hij de piloot ertoe wist te bewegen het vliegtuig rechtsomkeert te laten maken. Helaas was hij net te laat om erbij te zijn op het moment dat Menno zijn laatste adem uitblies. Tommy pakte daarom maar door naar de vriendschap die hij voelde voor Menno: Menno had mooie sokophouders gehad. Menno had misschien wel lid mogen worden van het eetclubje waar Tommy voorzitter van was, en waarvan slechts mensen lid mochten worden die goed genoeg waren om enigszins in de schaduw van Tommy te kunnen staan, maar helaas voor Menno was Menno te vroeg gestorven om dat punt echt aan de orde te kunnen stellen. En misschien was het fijn als hij met die mooie stem van hem nu tot slot een gedicht voorlas van, even kijken, o ja, van Menno dus.

Tommy zag deze poëzie duidelijk voor het eerst, maar hij sloeg zich er geweldig doorheen. ‘Mooie dingen, allemaal mooie dingen,’ las hij hardop, en daarna keek hij op dramatisch verantwoorde wijze naar ons. Toen het gedicht klaar was, maakte Tommy een kleine buiging; hij ging bescheiden weer op zijn stoel zitten op de eerste rij tussen de gewone mensen.

Blijkbaar waren er ook talentenjagers van de CPNB bij dit spectaculaire nummer aanwezig geweest, want een ruime maand later mocht Tommy deze show nog eens opvoeren, maar dan tijdens het Boekenbal. Tommy dacht er later in zijn column voor het Haarlems Dagblad met genoegen aan terug: ‘Toen ik op het podium de onlangs gestorven dichter Menno Wigman herdacht en een gedicht van hem voorlas…’ Ja, wat een triomf! Iedereen had tijdens het Boekenbal enorm hard geapplaudisseerd voor Tommy. Zelfs waren er drie donkere dames aanwezig geweest die zich op Twitter hadden geërgerd: ‘Een andere witte man aan het woord over een… jawel een witmang… #Boekenbal #HalloWitteMensen’. Tommy kon er snedig over opmerken: ‘Menno Witmang – hij had er zelf vast hartelijk om moeten lachen. Het was jammer dat de vrouwen op hun smartphones huidskleur zaten af te vinken in plaats van naar mijn mooie stem te luisteren.’

Het roer moet om, schreef ik al, er valt veel meer succes te behalen dan ik nu doe met het herdenken van doden die ik nauwelijks heb gekend. De volgende keer vertel ik over de persoonlijke band die ik had met Philip Roth.

AS

Het leven van een schrijver bestaat niet alleen uit glamour, uit het ophalen van geldprijzen van 50.000 euro, het geïnterviewd worden op tv of radio, het in ontvangst nemen van beurzen en subsidies of het knuffelen met boekhandelaren die zeggen dat ze je boek goed vinden, omdat ze het nu eenmaal goed vinden. ‘En dat is mijn mening. Basta!’ Ze zeggen dat omdat je er al tienduizend keer langs bent geweest om met ze te slijmen. Het zijn altijd ontzettende imbecielen, boekhandelaren. Je hebt om boekhandelaar te worden helemaal geen opleiding nodig. Je raadt de mensen, je klánten, maar wat in het wilde weg aan, alles wat in de bestsellerlijst staat, als je maar zelf al die rotzooi niet hoeft te lezen, als je zelf überhaupt maar niet hoeft te lezen.

Maar het schrijversbestaan bestaat dus niet alleen uit gefêteerd worden en shinen en omhelsd worden door boekhandelaren, soms is het ook gewoon tot vervelens toe wachten tot die man die jóú in je jeugd heeft verkracht is overleden (waartoe collega Noort gedwongen was) of tot die broer met die verzameling kinderporno de pijp uit is gegaan (dat had collega Mutsaers bij de hand) of tot je vader dood is zodat hij je niet meer kan tegenspreken (collega Op de Beeck). Je hebt ook nog zoiets als fatsoen en een verfijnde literaire smaak.

(Ik moet opeens terugdenken aan die middag dat Eva Hoeke en Marcel van Roosmalen me thuis kwamen interviewen en alle pakken jus d’orange leegdronken. Op een gegeven moment begonnen ze ongevraagd zelfs zélf naar de ijskast te lopen. Dan schonk Marcel staand een glas in, dronk dat snel leeg, vulde het opnieuw en vervolgens gingen ze verder met het interview, waarbij ze het overigens voornamelijk over zichzelf en hun kind hadden.)

En dan heb je dus die verschrikkelijke jeugdherinneringen – an unhappy childhood is a writer’s gold mine, zeggen ze wel, maar intussen heb je die ongelukkige jeugd wel beleefd. Zoals die keer dat ik met mijn schoolklas uit de Haagse Schilderswijk naar het museum moest. Hoe oud was ik toen? Tien, hooguit elf. Ik had in elk geval nog nooit met een boekhandelaar gesproken of een boekhandel vanbinnen gezien, ik was nog onbedorven, ik stond nog open voor kunst en literatuur. Ik ging met al mijn klasgenoten, met dat hele zootje ongeregeld, naar het Gemeentemuseum. De bus werd op de heenweg half gesloopt. Maar uiteindelijk zaten we dan in het museum op de vloer – omdat we uit de Schilderswijk kwamen waren er voor ons geen stoeltjes of bankjes – en daar zaten we met zijn allen te staren naar een schilderij. Voor zover dat tenminste te zien was, want ervoor stond een vrouw. Die kwam duidelijk uit de keurige Vogelwijk; het was zo’n tuthola die bekakt sprak en ons streng aankeek en zei dat het jammer was dat wij allemaal uit de Schilderswijk kwamen. Waarom was dat zo jammer? Omdat, legde ze uit, als we nette kindertjes van een nette school in een nette buurt waren geweest, er zeker wel eentje van ons had geweten wie de schilder was geweest die dit schilderij had gemaakt.

Naast het schilderij hing een bordje en daar stond op ‘Piet Mondriaan’. Ik dacht: dat zal hem wel zijn. Maar ik durfde het niet te zeggen. Ik dacht: dat zal wel te makkelijk zijn, dat zal wel niet mogen, dat je dan zegt wie het is. Dan telt het vast niet, want het staat al op het bordje.

Ik heb er altijd spijt van gehad dat ik het niet heb gezegd, dan had ik het vooroordeel van die vrouw over Schilderswijkkindjes kunnen wegnemen. Ik was tien, hooguit elf, maar ik hád het moeten zeggen.

Dit is dus duidelijk weer een voorbeeld van hoe je in Nederland wordt gediscrimineerd enkel en alleen omdat je in de Schilderswijk bent geboren.

De volgende keer vertel ik over mijn bezoek aan Renate Dorrestein, maar nu kan ik al zeggen dat ik haar oude schrijfmachine (nee, geen computer, echt nog zo’n aftands apparaat, een roestige Continental, het ding stond op een wankel krukje in de woonkamer, vlak bij de keuken) probeerde te stelen, maar hoe ze erin slaagde me op de drempel – ik stond al bijna buiten – te tackelen en de schrijfmachine weer van me af te pakken. En dat met dat verzwakte lichaam van haar! ‘Schenk woorden en blijf!’ riep ik nog door de brievenbus, want de deur had ze al, met die verroeste schat in haar armen, met onverwacht veel kracht dichtgesmeten.

AS

Zelf iemand tackelen? Doe mee aan de PC ONTHOOFTPRIJS.

Archief